Dlaczego odpowiedź nie brzmi po prostu „tak” albo „nie”?
Witamina E ma opinię silnego antyoksydantu. Antyoksydanty kojarzą się z ochroną komórek przed działaniem wolnych rodników, dlatego przez lata zakładano, że ich suplementacja może również chronić przed nowotworami. To założenie stało się podstawą badań prowadzonych zarówno w profilaktyce, jak i u osób będących w trakcie leczenia onkologicznego.
Wyniki nie okazały się jednak tak proste, jak oczekiwano. W części badań dotyczących określonej formy witaminy E zaobserwowano więcej rozpoznań nowotworów albo większą liczbę drugich pierwotnych nowotworów. Jednocześnie inne związki należące do rodziny witaminy E — przede wszystkim gamma- i delta-tokotrienole — zaczęły być badane pod kątem zupełnie odmiennego działania biologicznego.
Najważniejszy punkt wyjścia: wynik dotyczący jednego związku nie może automatycznie opisywać wszystkich ośmiu form witaminy E.
Witamina E to rodzina ośmiu związków
Określenie „witamina E” obejmuje dwie grupy związków: tokoferole i tokotrienole. Każda z tych grup występuje w czterech formach: alfa, beta, gamma i delta. Łącznie daje to osiem powiązanych, ale nieidentycznych substancji.
Tokoferole
alfa • beta • gamma • delta
Najwięcej kontrowersji opisanych w materiale dotyczy wysokiej dawki syntetycznego alfa-tokoferolu. Nie oznacza to jednak, że każdy tokoferol i każda dawka wywołują taki sam efekt.
Tokotrienole
alfa • beta • gamma • delta
Gamma- i delta-tokotrienole są badane pod kątem wpływu na procesy związane z rozwojem nowotworów. Obiecujące obserwacje pochodzą jednak głównie z badań przedklinicznych i niewielkich, wczesnych badań z udziałem ludzi.
Dlaczego nazwa na etykiecie ma znaczenie?
Preparat opisany ogólnie jako „witamina E” może zawierać inną formę niż związek analizowany w konkretnym badaniu. Dlatego nie wystarczy znać nazwy witaminy — trzeba sprawdzić dokładną postać preparatu.
Sygnał ostrzegawczy
Alfa-tokoferol i badanie SELECT
Badanie SELECT miało sprawdzić, czy suplementacja może zapobiegać rakowi prostaty. Wzięło w nim udział ponad 35 000 mężczyzn, którzy na początku badania nie mieli tego nowotworu. Jedna z grup przyjmowała codziennie 400 IU syntetycznego alfa-tokoferolu.
Wynik nie potwierdził działania ochronnego. Przeciwnie — w grupie przyjmującej samą witaminę E odnotowano statystycznie istotnie więcej przypadków raka prostaty niż w grupie placebo.
Co ten wynik rzeczywiście oznacza? Dotyczy on określonej dawki, określonej syntetycznej formy alfa-tokoferolu i określonej grupy mężczyzn. Było to badanie profilaktyczne, a nie badanie leczenia już rozpoznanego raka prostaty.
Czego nie wolno z niego wywnioskować? Nie można na jego podstawie powiedzieć, że każda forma witaminy E, każda dawka i każde zastosowanie zwiększają ryzyko nowotworu. Nie można też przenosić tego wyniku bezpośrednio na tokotrienole.
Antyoksydanty podczas radioterapii — dlaczego potrzebna jest ostrożność?
W materiale opisano również badanie z udziałem 540 pacjentów leczonych radioterapią z powodu nowotworów głowy i szyi. Podczas suplementacji antyoksydantami odnotowano niemal trzykrotnie większe ryzyko wystąpienia drugich pierwotnych nowotworów.
Drugi pierwotny nowotwór nie jest tym samym co przerzut. Oznacza nowy, odrębny nowotwór. Zaobserwowany wynik był więc poważnym sygnałem ostrzegawczym i pokazał, że założenie „antyoksydant zawsze pomaga” może być błędne, szczególnie podczas aktywnego leczenia.
Nie oznacza to jednak, że na podstawie jednego badania można jednakowo ocenić wszystkie antyoksydanty, wszystkie dawki oraz wszystkie schematy radioterapii. Oznacza natomiast, że suplementacji w tym okresie nie powinno się rozpoczynać samodzielnie.
Inny kierunek badań
Gamma- i delta-tokotrienole
Tokotrienole należą do tej samej rodziny witaminy E co tokoferole, ale nie zachowują się identycznie. W badaniach laboratoryjnych i na modelach przedklinicznych gamma- i delta-tokotrienole analizowano pod kątem wpływu na kilka procesów istotnych dla rozwoju nowotworu.
To nadal nie jest dowód leczenia u człowieka.
Komórka w laboratorium, model zwierzęcy i organizm chorego człowieka to różne poziomy badań. Substancja może wykazywać interesujący mechanizm przedkliniczny, a mimo to nie przynieść oczekiwanej korzyści klinicznej albo nie osiągnąć odpowiedniego stężenia w organizmie.
Jak czytać wyniki badań?
Największym błędem w przekazach o suplementach jest stawianie znaku równości między każdym etapem badań. Tymczasem poszczególne etapy odpowiadają na różne pytania.
Faza I — 25 pacjentów z neoplazją przewodową trzustki
Delta-tokotrienol podawano przed planowanym zabiegiem. Badanie miało ocenić bezpieczeństwo, tolerancję, farmakokinetykę oraz wpływ biologiczny preparatu. Taki projekt pozwala sprawdzić, czy substancja dociera do organizmu w określony sposób i czy wywołuje mierzalną odpowiedź biologiczną.
Ograniczenie: 25 uczestników i przedoperacyjny charakter badania nie pozwalają stwierdzić, czy delta-tokotrienol zmniejsza ryzyko nawrotu, wydłuża przeżycie albo może zastąpić standardowe leczenie.
Jednoramienna faza II — 23 pacjentki z nawrotowym rakiem jajnika
W tym badaniu delta-tokotrienol zastosowano razem z bewacyzumabem. Kontrolę choroby odnotowano u 70% uczestniczek. Wynik jest interesujący, szczególnie że dotyczył nawrotowego nowotworu, ale wymaga bardzo ostrożnej interpretacji.
Kontrola choroby nie oznacza automatycznie wyleczenia. Opisuje zahamowanie postępu choroby lub odpowiedź obserwowaną w czasie badania. Ponadto wszystkie pacjentki otrzymywały równocześnie bewacyzumab.
Najważniejsze ograniczenie: bez grupy kontrolnej nie można rozdzielić wpływu delta-tokotrienolu od działania bewacyzumabu. Nie wiadomo więc, jaka część wyniku wynikała z leku, jaka z tokotrienolu, a jaka z ich połączenia.
Co można powiedzieć na podstawie przedstawionych danych?
Możemy powiedzieć:
- witamina E obejmuje osiem różnych związków,
- wysoka dawka syntetycznego alfa-tokoferolu wzbudziła obawy w badaniu SELECT,
- suplementacja antyoksydantami podczas radioterapii wymaga ostrożności,
- gamma- i delta-tokotrienole są interesującym kierunkiem badań.
Nie możemy powiedzieć:
- że każda witamina E szkodzi,
- że tokotrienole leczą nowotwory,
- że wynik badania laboratoryjnego jest równoznaczny ze skutecznością kliniczną,
- że suplement można bezpiecznie włączyć bez oceny całego leczenia.
Co sprawdzić przed zastosowaniem preparatu?
W onkologii nie ocenia się suplementu wyłącznie na podstawie jego nazwy. Ten sam preparat może być nieodpowiedni w jednym momencie terapii, a rozważany w innym — zależnie od formy składnika, dawki, rozpoznania i stosowanego leczenia.
alfa-tokoferol, inny tokoferol czy tokotrienol?
nie tylko nazwa handlowa i liczba kapsułek.
przed terapią, podczas chemioterapii, radioterapii czy po jej zakończeniu.
leki przeciwnowotworowe, inne leki, zioła i pozostałe suplementy.
uzupełnienie niedoboru, wsparcie objawowe czy próba działania przeciwnowotworowego?
badanie laboratoryjne, faza I, faza II czy kontrolowane badanie kliniczne?
Ważne: nie rozpoczynaj ani nie odstawiaj samodzielnie suplementacji podczas leczenia onkologicznego wyłącznie na podstawie artykułu lub wpisu w mediach społecznościowych. Decyzja powinna uwzględniać pełną listę preparatów i aktualny schemat leczenia.
Najczęstsze pytania
Czy witamina E zwiększa ryzyko nowotworu?
Nie ma jednej odpowiedzi odnoszącej się do wszystkich jej form. W badaniu SELECT wysoka dawka syntetycznego alfa-tokoferolu wiązała się z 17% większą liczbą rozpoznań raka prostaty. Tego wyniku nie wolno jednak automatycznie przenosić na wszystkie tokoferole i tokotrienole.
Czy alfa-tokoferol i tokotrienole to to samo?
Nie. Należą do jednej rodziny witaminy E, ale są odrębnymi związkami. Mogą różnić się działaniem biologicznym, dlatego wyniku dotyczącego alfa-tokoferolu nie należy traktować jako wyniku dotyczącego tokotrienoli.
Czy tokotrienole leczą raka trzustki lub jajnika?
Nie zostało to potwierdzone. W badaniu trzustki uczestniczyło 25 osób i była to faza I. Badanie raka jajnika obejmowało 23 pacjentki, nie miało grupy kontrolnej, a tokotrienol stosowano razem z bewacyzumabem. Wyniki uzasadniają dalsze badania, ale nie potwierdzają samodzielnej terapii przeciwnowotworowej.
Czy można stosować witaminę E podczas radioterapii?
Materiał opisuje poważny sygnał ostrzegawczy dotyczący suplementacji antyoksydantami podczas radioterapii nowotworów głowy i szyi. Nie daje to podstawy do samodzielnego stosowania ani do jednej decyzji dla wszystkich pacjentów. Preparat musi zostać oceniony w odniesieniu do konkretnej formy, dawki i planu leczenia.
Dlaczego małe badanie nie wystarcza do potwierdzenia skuteczności?
Mała liczba uczestników zwiększa niepewność wyniku. Brak grupy kontrolnej uniemożliwia rzetelne porównanie, a połączenie badanego składnika z lekiem nie pozwala oddzielić działania obu elementów. Potrzebne są większe, kontrolowane badania kliniczne.
Najważniejszy wniosek
Forma ma znaczenie. Niepokojące dane dotyczące syntetycznego alfa-tokoferolu nie oznaczają, że wszystkie związki z rodziny witaminy E działają identycznie. Jednocześnie obiecujące wyniki badań tokotrienoli nie oznaczają jeszcze, że mamy potwierdzoną terapię przeciwnowotworową.
W onkologii suplement powinien być oceniany tak samo uważnie jak każdy inny aktywny preparat: w odniesieniu do dawki, czasu stosowania, aktualnego leczenia, wyników badań i możliwych interakcji.
Bezpieczne, indywidualne wsparcie podczas leczenia
Prowadzę bezpieczne, indywidualnie dobierane terapie wspierające leczenie onkologiczne. Analizuję rozpoznanie, aktualny schemat leczenia, wyniki badań, stosowane leki, zioła i suplementy oraz możliwe interakcje.
Jeśli potrzebujesz uporządkowanego planu wsparcia, zapraszam na konsultację.
Umów konsultację