Pytania i Odpowiedzi

Czy stosowanie ziół jest bezpieczne?

Zioła cechują się stosunkowo dużym bezpieczeństwem stosowania, a ich przyjmowanie wiąże się zwykle ze zdecydowanie większymi korzyściami niż ryzykiem. Większość działań niepożądanych wynikających ze stosowania produktów roślinnych ma niewielkie nasilenie i ustępuje samoistnie. Istnieje niewiele dokładnie opisanych przypadków zatruć związanych ze stosowaniem surowców roślinnych. Kluczowe dla bezpieczeństwa wydaje się jednak właściwe stosowanie ziół. Przyjęcie zbyt dużej dawki lub stosowanie przewlekle części roślin np. niektórych ziołowych leków przeczyszczających może być groźne dla zdrowia, a nawet życia człowieka. Dane toksykologiczne dotyczące ziół są mocno ograniczone. Dla wielu z nich nie dysponujemy wystarczającą ilością informacji pochodzących z badań klinicznych. Tylko substancje pochodzenia  roślinnego, które uzyskały status ugruntowanego zastosowania medycznego muszą posiadać skompletowane dane kliniczne.

Niektóre rośliny, również te znane jako surowce zielarskie zawierają szkodliwe związki chemiczne. Związki występujące w surowcach roślinnych poprzez swoje działanie farmakologiczne mogą wchodzić w interakcje z innymi lekami, powodując zagrażające życiu lub zdrowiu ludzi. Dotyczy to np. liścia miłorzębu czy korzenia lukrecji. Największe zagrożenie stanowią jednak surowce roślinne, które mimo aktywności farmakologicznej są stosowane jako środki spożywcze. Zioła traktowane jako żywność mogą być źródłem interakcji szczególnie trudnych do zidentyfikowania, gdyż przepisy prawa w zakresie oznakowania żywności nie nakazują podawania informacji na ten temat.

Najbardziej niebezpieczną grupę stanowią suplementy diety, które mają niekiedy składy bardzo zbliżone do leków roślinnych. Procedury dopuszczenia do obrotu środków spożywczych i leków roślinnych są obwarowane jednak zupełnie innymi wymogami.(o tym więcej w odpowiedziach na kolejne pytania) Istniejące obecnie regulacje prawne wymuszają badanie jedynie grupy produktów leczniczych i monitorowanie ich działań niepożądanych. Realne zagrożenie stanowią produkty istniejące w obiegu internetowym, które nie podlegają kontroli i mogą być kupione bez zastanowienia. Zagrożeniem są szczególnie mało poznane, egzotyczne gatunki roślin. Im mniej jest dostępnych badań na dany temat, tym większy jest margines ryzyka, że szkodliwe właściwości pozostały niezauważone. Nie można bagatelizować również indywidualnego możliwego uczulenia na daną roślinę np. z rodziny Astrowatych. Niekiedy w celu bezpiecznego zastosowania danej rośliny należy poddać ją odpowiedniej obróbce (co dotyczy np. owoców czarnego bzu).

Czy preparaty na rynku różnią się tylko ceną? Czym się różni preparat zarejestrowany jako lek ziołowy od rośliny leczniczej w formie torebek, ususzonych części rośliny czy suplementów? (1,2)

Wysoka cena preparatu roślinnego nie gwarantuje jego jakości. Najłatwiejszym jej wyznacznikiem jest kategoria, do której należy dany preparat.

Najważniejszy podział dotyczy tego na leki i żywność.

Leki roślinne, tak samo jako inne leki podlegają ścisłym regulacjom prawnym. Produkt leczniczy musi posiadać właściwości zapobiegania lub leczenia chorób. Jest podawany w celu postawienia diagnozy, przywrócenia, poprawy lub modyfikacji fizjologicznych funkcji organizmu.

Zioła zarejestrowane jako produkty lecznicze muszą spełniać wymogi jakościowe tożsame lekom syntetycznym. Oceną produktów leczniczych roślinnych zajmuje się Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL), a za kontrolę odpowiada Główny Inspektorat Farmaceutyczny. Jeśli lek roślinny spełni obowiązujące standardy i pozytywnie przejdzie wymagającą procedurę weryfikacji otrzymuje pozwolenie na dopuszczenie do obrotu i zostaje wpisany do rejestru produktów leczniczych dostępnego w serwisie URPL.

Produkt leczniczy, nawet jeśli to „tylko” zioła do zaparzania zapewnia nam gwarancję jakości i bezpieczeństwa stosowania. W dołączonej ulotce znajdziemy wskazania do stosowania, właściwy sposób dawkowania, przeciwwskazania, ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania, jeśli takowe go dotyczą.

Zioła zarejestrowane jako produkt leczniczy podlegają kontroli jakości surowca w całym okresie daty ważności (dotyczy to m.in. czystości mikrobiologicznej). Muszą być zatem odpowiednio zabezpieczone, aby zachować swoje właściwości przez określony czas. Jeśli ich nie spełniają, są wycofywane decyzją Głównego Inspektoratu Farmaceutycznego z obrotu.

Dla leków roślinnych nie potrzeba wykonywać badań, które z punktu widzenia wieloletniej ich obecności na rynku nie są konieczne. W Polsce produkty lecznicze roślinne są rejestrowane głównie na podstawie ugruntowanego zastosowania medycznego lub jako tradycyjne ziołowe produkty lecznicze.

Co to jest ugruntowane zastosowanie medyczne (well-established-use) ? (1, 4)

Ugruntowane zastosowanie medyczne oznacza systematyczne i udokumentowane stosowanie na terenie Unii Europejskiej przez okres co najmniej 10 lat oraz uznaną skuteczność i akceptowalny poziom bezpieczeństwa. Każdy z tych wymogów musi być potwierdzony dowodami opisanymi w literaturze naukowej. Producent, chcąc wprowadzić produkt zawierający substancje czynne o ugruntowanym zastosowaniu medycznym nie musi przeprowadzać własnych badań klinicznych, lecz wyniki badań mogą być zastąpione lub uzupełnione publikacjami z piśmiennictwa naukowego.

Czym jest tradycyjny ziołowy produkt leczniczy? (1,5,6)

Jest przeznaczony do tradycyjnego stosowania w wymienionych wskazaniach.

„Tradycyjne zastosowanie” oznacza, że preparat musiał być stosowany w lecznictwie przez okres co najmniej 30 lat, z czego co najmniej przez 15 lat na terenie Unii Europejskiej.

Skuteczność takiego preparatu jest „wiarygodna na podstawie długotrwałego stosowania i doświadczenia”, co wymaga przedstawienia dowodów bibliograficznych. W odróżnieniu od rejestracji w oparciu o ugruntowane zastosowanie medyczne nie wymaga się przedstawienia literaturowych wyników badań klinicznych. Dane farmakodynamiczne i farmakokinetyczne nie są wymagane. Oznacza to, że chociaż nie ma wystarczających dowodów z badań klinicznych, skuteczność tych leków ziołowych jest wiarygodna i można oczekiwać, że działają zgodnie z ustaloną tradycją użytkowania.

Bezwzględnym wymogiem do wprowadzenie na rynek tego rodzaju produktów jest udokumentowanie bezpieczeństwa stosowania w określonych warunkach. Muszą zostać przedstawione dowody, że były one bezpiecznie stosowane w proponowany sposób przez co najmniej 30 lat (w tym co najmniej 15 lat w UE).

Wskazania do stosowania muszą być odpowiednie do autodiagnozy bez interwencji lekarza i muszą zawierać stwierdzenie: „wyłącznie w oparciu o długotrwałe użytkowanie”. Zgodnie z prawem tradycyjne ziołowe produkty lecznicze mogą być samodzielnie stosowane przez pacjentów przez określony czas.

Tradycyjne ziołowe produkty lecznicze spełniają wymagania jakościowe odpowiednie dla leków. W ulotce znajdziemy informacje o właściwym dawkowaniu, sposobie podawania, przeciwwskazaniach, specjalnych ostrzeżeniach i środkach ostrożności dotyczących stosowania i interakcjach.

Tradycyjne ziołowe produkty lecznicze mogą zawierać dodatek witamin i minerałów, jeżeli ich działanie ma charakter podrzędny względem działania czynnych składników roślinnych w odniesieniu do określonych wskazań.

Czym są roślinne suplementy diety? (2,3)

Według definicji suplement diety to środek spożywczy, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety. Powinien wykazywać efekt odżywczy lub inny fizjologiczny i  być stosowany w celu zmniejszenia ryzyka niedoboru składników odżywczych, gdy niemożliwe jest zapewnienie diety zaspokajającej jego wszystkie potrzeby żywieniowe. Zadaniem suplementów diety nie jest więc leczenie, a wręcz nie mogą one posiadać właściwości produktu leczniczego.(*) Wprowadzenie suplementu diety do obrotu na terytorium Polski wymaga jedynie złożenia powiadomienia do Głównego Inspektora Sanitarnego. Po spełnieniu tego warunku formalnego producent może rozpocząć sprzedaż zgłoszonego produktu. Producent wprowadzający suplement diety na rynek nie musi w żaden sposób udowadniać jego jakości, skuteczności i bezpieczeństwa. Zwykłe stosowanie zgodnie z informacją zamieszczoną na oznakowaniu powinno według definicji być bezpieczne dla zdrowia i życia człowieka. Organy Inspekcji Sanitarnej nie wykonują kompleksowych badań prób suplementów. Wyniki kontroli (3) przedstawiają zatrważające dane o obecności w dostępnych w sprzedaży suplementach diety niedozwolonych składników. Z wybranych do kontroli suplementów diety, które nie powinny być wprowadzone do obrotu ze względu na obecność w ich składzie niedozwolonych składników, aż 84% suplementów, które zawierały zabronione składniki podczas kontroli NIK było obecnych w sprzedaży internetowej.

Aby sprawdzić aktualny status suplementu diety można skorzystać z Rejestru Produktów zamieszczonego na stronie Głównego Inspektoratu Sanitarnego (www.rejestrzp.gis.gov.pl ).

Substancje roślinne stosowane w środkach spożywczych (w tym w suplementach diety) nie podlegają żadnym procedurom kontrolnym uwzględniającym konieczność prowadzenia badań, które są wymagane dla leków roślinnych. Suplement diety nie musi posiadać ulotki, w której byłyby opisane przeciwwskazania do stosowania, możliwe interakcje czy dane dotyczące działań niepożądanych. Jeśli zawiera jednak w składzie te same surowce roślinne, które znajdują się w leku roślinnym może dawać tożsame dla niego interakcje i być o wiele bardziej niebezpieczny ze względu na brak odpowiednich ostrzeżeń. (!)

Suplementy nie są lekami i nie leczą chorób. Mogą co najwyżej obniżać ryzyko pojawienia się niektórych schorzeń, wzmacniać, usprawniać funkcje organizmu, poprawiać wygląd skóry, włosów i paznokci, przyspieszać leczenie.

Niektórzy producenci suplementów pomimo braku obowiązku kontrolują zawartości składników w serii każdego produktu przeprowadzając takie badania nadobowiązkowo. Niektóre firmy spełniają wymogi Dobrej Praktyki Wytwarzania oraz Dobrej Praktyki Laboratoryjnej, gdzie produkcja jest kontrolowana od początku aż po finalny produkt, co daje gwarancję jakości i bezpieczeństwa. Obecnie prawo nie pozwala jednak na łatwe odróżnienie solidnych producentów od tych, którzy proponują bezużyteczne dla zdrowia specyfiki.

Podsumowując, nawet rodzaj „herbatki ziołowej” ma znaczenie. Możemy kupić zioła do zaparzania o jakości leków lub produkt o niepewnym składzie, w którym tak naprawdę może znajdować się wszystko.

(*osobiście BARDZO niepokojące jest dla mnie to, że istnieje sporo suplementów, których skład jest BARDZO podobny do leków roślinnych i właściwie tylko sposób dawkowania podany na opakowaniu je odróżnia).

Co to HMPC?

Jest to Komitet ds. Produktów Leczniczych Pochodzenia Roślinnego (Committee on Herbal Medicinal Products) działający w ramach Europejskiej Agencji Leków. Do jego zadań należy tworzenie jednolitych kryteriów wprowadzania do obrotu leków roślinnych. Projektuje wpisy na listę tradycyjnie stosowanych substancji roślinnych. Jest odpowiedzialny za rozwój monografii ziołowych na terenie Unii Europejskiej.

Czy mogę łączyć wszystkie rośliny ze sobą ?

Nieprawidłowe reakcje na zdrowie ludzi spowodowane stosowaniem mieszanek ziołowymi są często nieprzewidywalne. Nawet jeśli znany jest efekt działania każdego z ziół z osobna, trudno przewidzieć efekt ich połączenia. Najbezpieczniej stosować sprawdzone, przebadane mieszanki, w których zioła działają w sposób synergistyczny. Nie zawsze więcej znaczy lepiej.

Gdzie mogę kupić rośliny lecznicze, żeby mieć pewność ich jakości?

Możemy być pewni jakości jedynie ziół dostępnych jako produkty lecznicze, które podlegają ścisłej kontroli. Zgodnie z prawem obrót takimi preparatami mogą prowadzić apteki i sklepy zielarsko-medyczne, które dodatkowo muszą być prowadzone przez wykwalifikowaną w dziedzinie osobę (technika farmaceutycznego, farmaceutę lub absolwenta kursu II stopnia z zakresu towaroznawstwa zielarskiego). Zgodnie z dostępną listą (7) sklepy specjalnego zaopatrzenia medycznego i sklepy ogólnodostępne mogą prowadzić obrót produktami leczniczymi zawierającymi jedynie olejek eukaliptusowy, olejek miętowy, mentol i przetwory roślinne stanowiące jedyne substancje czynne leków stosowanych w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.

Czy zioła sadzone w domowym ogródku różnią się od tych z apteki?

Stężenie składników aktywnych w roślinach może się zmieniać w zależności od wielu czynników.

Jest zwykle różne w zależności od części rośliny, czasu i pory zbioru, składu gleby i obecnych w niej zanieczyszczeń. Ten sam gatunek rosnący w różnych lokalizacjach może mieć nieco inny skład. Ze względu na tą zmienność rzeczywista dawka spożywanych składników aktywnych może być zmienna i nieprzewidywalna. Jeśli stosujemy zioła jako przyprawy lub urozmaicenie diety nie jest to aż tak ważne.

Niektóre części roślin jak kwiaty dzikiego bzu, liście pokrzywy czy kwiatostany lipy możemy zbierać ze stanu naturalnego, o ile umiemy je rozpoznać i rosną na czystym terenie.

Rośliny najlepiej zbierać w słoneczny dzień, gdy znajdują się we właściwej fazie rozwoju. Zebrany surowiec roślinny należy jak najszybciej wysuszyć w celu ochrony przed pleśnią i innymi drobnoustrojami. Szybkie suszenie powoduje unieczynnienie enzymów, które mogłoby rozkładać składniki aktywne. W przypadku roślin olejkowych należy jednak pamiętać, by podczas suszenia nie przekraczać temperatury 35ᵒ C, ze względu na lotność olejków i możliwą utratę pożądanych właściwości rośliny.

Kupując zioła o statusie produktu leczniczego mamy pewność, że są one wolne od zanieczyszczeń mikrobiologicznych, przeszły pozytywnie kontrolę jakości identyfikującą konkretny gatunek oraz zachowały swoje właściwości pomimo rozdrobnienia, suszenia lub innych procesów obróbki.

Ekstrakt a napar czy to naprawdę duża różnica?

Ekstrakty to rodzaj przetworów roślinnych otrzymanych w wyniku ekstrakcji fragmentu rośliny. Proces ten (ekstrakcja) polega na wyodrębnieniu określonych składników z mieszaniny związków obecnych w roślinie za pomocą właściwie dobranych rozpuszczalników (czyli takich, w których rozpuszczają się składniki, na których pozyskaniu nam zależy). Ekstrakt = wyciąg to produkt procesu ekstrakcji. Często podlega on dalszej obróbce np. oczyszczaniu czy zagęszczaniu. Ekstrakty mogą występować w postaci płynnej, półstałej (wyciągi gęste i olejożywice) i stałej (wyciągi suche, czyli sypkie proszki powstałe po odparowaniu rozpuszczalnika). Wyciągi suche są świetnym półproduktem do produkcji tabletek czy kapsułek.

Napar to świeżo sporządzony wyciąg wodny z rozdrobnionego surowca roślinnego. Jest to rodzaj ekstraktu płynnego, w którym woda jest rozpuszczalnikiem.

Co jest lepsze, herbatka ziołowa czy ziołowa tabletka? (8)

Nie wszystkie składniki aktywne obecne w roślinach rozpuszczają się w wodzie. W ich przypadku picie ’herbat (*) lub stosowanie jakichkolwiek przetworów, które jako rozpuszczalnik wykorzystują wodę nie przyniesie pożądanych efektów. Musimy wówczas wybrać preparat, do którego otrzymywania zastosowano rozpuszczalnik, w którym wartościowy składnik aktywny się rozpuszcza. Następnie można użyty rozpuszczalnik odparować, co zwykle się przeprowadza w produkcji tabletek lub innych skoncentrowanych postaci leku.

Przetwarzanie ziół ma na celu:

– koncentrację ich składników

– usuwanie substancji niepotrzebnych

– usuwanie związków szkodliwych (jak na przykład kwasy ginkgolowe w liściu miłorzębu)

– ułatwienie dozowania: (łatwiej połknąć tabletkę niż kilka razy dziennie parzyć herbatę w celu przyjęcia równoważnej dawki)

Zastosowanie odpowiedniej postaci leku może zapobiec powstaniu niektórych działań niepożądanych. Przykładowo przyjęcie olejku miętowego w postaci kapsułek dojelitowych pozwala na dotarcie składników aktywnych do narządu docelowego jakim jest jelito cienkie (**) i uniknięcie działań niepożądanych takich jak zgaga i refluks przełyku. Istnieją także doniesienia o tym, że kapsułkowanie poprawia biodostępność przeciwutleniaczy chroniąc je przed rozkładem w trudnych warunkach przewodu pokarmowego (10).

Skuteczność ekstraktu z ziół często zależy od obecnego w nim stężenia substancji aktywnej, czyli po prostu dawki zastosowanego leku roślinnego. O wiele łatwiej podać wyższą dawkę w jednej tabletce niż herbacie.

Ile rośliny znajduje się w jednej tabletce, czyli co to jest DER?

DER (ang. Drug Extract Ratio) oznacza stosunek surowca roślinnego użytego w ekstrakcji do ilości otrzymanego przetworu roślinnego. Zapis 3:1 oznacza zatem, że z 3 części surowca ziołowego np. korzenia otrzymano 1 część ekstraktu. 1:3 świadczy o tym, że z jednej części surowca otrzymano trzy części ekstraktu, czyli otrzymaliśmy teoretycznie produkt „słabszy”.

Podana w przypadku produktów roślinnych wartość DER umożliwia przeliczenie, ile danej części rośliny użyto do przygotowania danej tabletki, syropu lub innej postaci leku. Porównywanie tych wartości pozwala na ocenę mocy wyciągów. Im wyższe wartości DER, tym ekstrakt jest bardziej stężony i stanowi bardziej skoncentrowane źródło. Nie daje nam to jednak informacji o zawartości, która może wykazywać efekt prozdrowotny, na którym nam zależy.

Stosowanie skoncentrowanych preparatów o wyższych DER umożliwia zastosowanie mniejszej ilości np. tabletek z równocześnie większą zawartością danej części rośliny.

Dla sproszkowanych surowców roślinnych DER wynosi 1:1.

(*)- herbaty jakby chcieć być fachowym to tak naprawdę napary lub odwary

(**)-gdy mówimy o wskazaniu w zespole jelita drażliwego, które jest tak naprawdę najlepiej  udowodnionym wskazaniem do stosowania olejku miętowego

Co to jest standaryzacja?

Standaryzacja polega na ustaleniu parametrów jakościowych, czyli określeniu jaki związek lub grupa związków chemicznych występuje w konkretnym produkcie. Należy także podać ich ilość. Standaryzacja powinna dawać gwarancję, że w każdej dawce, czyli np. w każdej tabletce znajdziemy taką samą zawartość określonych składników. Parametry takie w przypadku leków są, a w przypadku suplementów mogą być kontrolowane. Ustalenie jednolitych zawartości konkretnych składników w produktach roślinnych nie jest łatwe, ponieważ składniki ziół mogą mieć różne stężenie w zależności od wielu czynników jak chociażby rodzaj gleby, na której rosną lub pora, w której zostaną zebrane.

Dodatkowe informacje (to taka ciekawostka o rodzaju ekstraktów, to już taki bardziej specjalistyczny podział)

Jeśli dany wyciąg posiada standaryzację na zawartość składnika lub składników o udokumentowanej aktywności farmakologicznej to wówczas mamy do czynienia z ekstraktem standaryzowanym. (jest ich ekstremalnie mało).

Jeżeli składniki (aktywne markery) mogą wpływać na działanie ekstraktu, ale nie można stwierdzić, że to one są odpowiedzialne za skuteczność terapeutyczną to wówczas standaryzowany na ich zawartość ekstrakt fachowo nazywa się określonym ilościowo ekstraktem kwantyfikowanym.

Bardzo często pomimo badań pozostaje jednak niejasne, które konkretnie związki chemiczne w roślinie odpowiadają za aktywność farmakologiczną. Ekstrakt kwantyfikowany to wyciąg, w którym nie określono składników odpowiedzialnych za skuteczność i działanie terapeutyczne. Dla celów kontroli stosuje się w nich markery chemiczne, które nie mają znanej aktywności, ale są chemicznie zdefiniowanymi składnikami i można sprawdzić, czy są obecne w danym produkcie i w jakiej ilości.

Czy lekarz może mi przepisać zioła lecznicze?

Leki roślinne są dostępne bez recepty. Wyjątkami są leki zawierające pojedyncze składniki aktywne, które dawniej były pozyskiwane z roślin takie jak np. digoksyna, atropina czy paklitaksel. To silne leki, które mogą być niebezpieczne w przypadku przedawkowania i wymagają kontroli stosowania.

Wskazania tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych umożliwiają stosowanie ich bez interwencji lekarza. Leki ziołowe mogą być alternatywą terapeutyczną dla leków syntetycznych dostępnych bez recepty.

Czy mogę stosować zamiast preparatu przepisanego przez lekarza ziołowy zamiennik?

Nigdy nie należy na własną rękę odstawiać przepisanych leków. Może to spowodować groźne dla zdrowia lub życia powikłania. Szczególnie niebezpieczne jest odstępowanie od zalecanego sposobu leczenia na rzecz terapii alternatywnych w przypadku chorób nowotworowych. Wszelkie modyfikacje przewlekłych terapii powinno się skonsultować ze specjalistą.

Z kim powinno się skonsultować przed zastosowaniem leków roślinnych?

Jak w przypadku wszystkich leków, również ziołowych należy zapoznać się z ulotką lub skonsultować z lekarzem lub farmaceutą, gdyż niewłaściwe stosowanie może zagrażać życiu lub zdrowiu. Konsultacja jest szczególnie ważna w przypadku łączenia ziół i leków syntetycznych, ze względu na ryzyko niebezpiecznych interakcji.

Wiedza farmaceutów na temat właściwości surowców roślinnych i leków pochodzenia naturalnego jest duża dzięki odpowiedniemu opracowaniu toku studiów farmaceutycznych (zajęcia z farmakognozji, leku roślinnego i interakcji leków roślinnych).

Przyjmowanie suplementów również powinno być skonsultowane z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem, zwłaszcza, że ze względu na luki w prawie suplement diety może mieć skład zbliżony do leku roślinnego.

Czy mogę podać zioła dziecku?

Dzieci mogą być bardziej wrażliwe na niekorzystne działanie ziół niż dorośli. Ze względu na częsty brak badań w tej grupie wiekowej nie zaleca się stosowania wielu roślin. Są jednak takie, które można bezpiecznie podać dziecku:

Rumianek: Koszyczek rumianku (Chamomillaeanthodium) w postaci ziół do zaparzania może być stosowany w łagodnych stanach skurczowych, wzdęciach i odbijaniu u niemowląt i dzieci. Można podawać do 3 razy dziennie po 50 ml świeżo przygotowanego naparu. Trzeba jednak pamiętać, że nawet ta stosunkowo bezpieczna roślina może spowodować reakcję anafilaktyczną u osób uczulonych na rośliny z rodziny Astrowatych. Zawsze należy najlepiej najpierw sprawdzić na przykład na małej powierzchni skóry, czy dziecko nie jest uczulone na daną roślinę i zachować szczególną ostrożność.

Bluszcz pospolity (Hedera helix L.): może być stosowany od 2 roku życia jako środek wykrztuśny w produktywnym kaszlu w postaci syropu. Tabletki z wyciągiem z bluszczu ze względu na nieodpowiednią dla małych dzieci postać nie powinny być stosowane poniżej 6 roku życia.

Lipa: Jest dostępny syrop z kwiatostanu lipy, który można stosować u dzieci od 1 roku życia po konsultacji z lekarzem. Zaleca się go jako łagodny środek napotny w stanach gorączkowych, pomocniczo w przeziębieniu, stanach zapalnych gardła i kaszlu. Lipa w postaci ziół do zaparzania, stosowana w celu złagodzenia objawów przeziębienia może być bezpiecznie stosowana u dzieci od 4 roku życia.

Prawoślaz lekarski: w postaci syropu – maceratu z korzenia może być stosowany u dzieci od 3 roku życia jako środek łagodzący objawy podrażnień błony śluzowej jamy ustnej i gardła oraz związany z tym suchy kaszel. U dzieci od 1 do 3 roku życia można stosować tylko pod kontrolą lekarza.

Koper włoski: w postaci ziół do zaparzania może być stosowany od 4 roku życia w łagodnych zaburzeniach żołądkowo-jelitowych (wzdęcia, uczucie pełności) przez tydzień. U młodszych dzieci przed zastosowaniem należy zasięgnąć porady pediatry.

Mięta pieprzowa: w saszetkach do zaparzania u dzieci od 4 roku życia w celu objawowego złagodzenia zaburzeń trawienia takich jak niestrawność i wzdęcia.

Nasiona płesznika: u dzieci od 6 roku życia w zaparciach (2 łyżeczki nasion wymieszać z co najmniej 1,5 szklanki wody, mleka, soku lub innego napoju i wypić, stosować do 3 razy dziennie).

Nagietek: Koszyczek nagietka (Calendulae anthodium) można stosować od 6 roku życia zewnętrznie na skórę w postaci okładów trzymanych przez 30-60  minut w przypadku łagodnych stanów zapalnych skóry i pomocniczo do gojenia niewielkich zranień. Zimne okłady można stosować w przypadku zaczerwienienia skóry spowodowanego oparzeniem słonecznym.

Poniżej 12 roku życia nie zaleca się stosowania pokrzywy, liścia brzozy, nasienia lnu, korzenia kozłka, krwawnika, ziela skrzypu, owoców borówki czernicy, senesu.

Jestem w ciąży lub karmię piersią, czy są jakieś zioła, które mogę stosować?

Bezpieczeństwo stosowania większości ziół podczas ciąży i laktacji nie zostało ustalone w badaniach. Ze względu na brak wiarygodnych informacji potwierdzających, że zastosowanie danej rośliny na pewno nie zaszkodzi nie zaleca się zwykle ich stosowania.

Jednym z niewielu wyjątków jest imbir. Istnieją wystarczające dowody naukowe stwierdzające skuteczność zastosowania korzenia imbiru w zapobieganiu nudnościom i wymiotom wywołanym ciążą i pozwalające na bezpieczne jego stosowanie w razie potrzeby. Ważne jednak, że w branych pod uwagę badaniach kobiety najczęściej stosowały imbir przez okres 3-5 dni (11).

Istnieją również dane o bezpiecznym stosowaniu u mniej niż 300 kobiet w ciąży nasion babki płesznik. Można rozważyć ich zastosowanie w przypadku zaparć, gdy zmiana nawyków żywieniowych nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Są zalecane jako leczenie pierwszego wyboru przed użyciem innych leków przeczyszczających. Nasienie przyjmowane z odpowiednią ilością płynu zwiększa objętość treści jelitowej ze względu na wysoką zdolność zwiększania własnej objętości. Stymulowanie rozciągnięcia ściany jelita wyzwala defekację. Obecność śluzu tworzy warstwę nawilżającą, która ułatwia pasaż treści jelitowej. Efekt pojawia się zwykle 12-24 godzin po pojedynczym zastosowaniu, a maksymalnego efektu można oczekiwać po 2-3 dniach stosowania. Nasiona babki płesznik można stosować także w okresie karmienia piersią (12).

W ciąży należy zawsze stosować najmniejsze skuteczne dawki przez możliwie najkrótszy okres czasu.

Wiele leków, także roślinnych może być stosowanych w czasie ciąży lub laktacji wówczas, gdy w opinii lekarza korzyść dla matki jest większa niż potencjalne zagrożenie dla płodu. Dotyczy to na przykład syropu z liścia bluszczu pospolitego, wyciągu z babki lancetowatej, czy syropu z kwiatów dziewanny.

Mimo braku informacji w ulotce na temat bezpieczeństwa danego preparatu lekarz lub farmaceuta na podstawie wiedzy może na własną odpowiedzialność zdecydować  się na zaproponowanie danego preparatu, także roślinnego.

Należy pamiętać, że niektóre zioła mogą być szczególnie niebezpieczne dla kobiet w ciąży, ponieważ wśród roślin występują także takie o działaniu poronnym czy teratogennym.

W ciąży powinno nie powinno się stosować między innymi senesu, żeń-szenia, podbiału, miłorzębu japońskiego, jałowca, liści maliny, mącznicy lekarskiej, pluskwicy groniastej, ruty, lukrecji, piołunu, aloesu. W stanach zapalnych brodawek sutkowych w czasie karmienia piersią należy unikać maści szałwiowej czy maści nagietkowej.

Bardzo ważne, by w ciąży szczególnie dokładnie czytać składy pitych herbatek ziołowych, by uniknąć potencjalnie niebezpiecznych ich składników.

Czy są jakieś ograniczenia co do ilości stosowanych ziół?

Nie ma żadnych wytycznych w tym temacie. Istnieją jedynie ograniczenia co do dawek lub czasu stosowania poszczególnych ziół.

Powiedziałabym tak od siebie, że zależy w jakim celu chcesz je stosować? Jeśli osoba jest zdrowa i zioła traktuje jako dodatek do jedzenia np. w formie przypraw to nie widzę w większości przypadków powodów do ograniczeń. Jeśli jednak osoba chora chce się leczyć za pomocą leków roślinnych to zawsze trzeba być ostrożnym.

Napar, odwar czy macerat?

W warunkach domowych najczęściej do przetwarzania ziół wykorzystuje się wodę. W zależności od sposobu przygotowania możemy samodzielnie zrobić napar, odwar lub macerat.

Najczęściej stosowane napary sporządza się zwykle z liści czy kwiatów poprzez zalanie odpowiednio rozdrobnionej części rośliny gorącą wodą. Następnie należy naczynie przykryć i  przechowywać pod przykryciem około 15 minut. (według tradycyjnej receptury przygotowywania naparu najpierw ogrzewało się przez 15 minut, a następnie pozostawiało na kolejne 15 minut).

Odwary przygotowuje się głównie dla twardych części roślin: kór, korzeni, kłączy, nasion. Najpierw zalewa się je wodą o temperaturze pokojowej w celu spęcznienia, a następnie przez dłuższy czas (nawet 30 minut) gotuje traktując w ten sposób wodą o temperaturze powyżej 90ᵒC.

Maceraty przygotowuje się z surowców śluzowych takich jak nasiona lnu czy korzeń prawoślazu. Zalewamy je wodą o temperaturze pokojowej i pozostawiamy na 30 minut w celu spęcznienia. Po tym czasie cedzimy i otrzymujemy gotowy kleik. Użycie gorącej wody doprowadziłoby do zmętnienia na skutek wzrostu rozpuszczalności skrobi w gorącej wodzie. Ważne, by nie rozdrabniać nasion lnu (13).

Bibliografia:

1) http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20011261381/U/D20011381Lj.pdf (Ustawa Prawo Farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r.)

2) http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20061711225/U/D20061225Lj.pdf

3) https://www.nik.gov.pl/plik/id,13031,vp,15443.pdf

4) https://www.ema.europa.eu/en/glossary/well-established-use

5) https://www.hpra.ie/docs/default-source/publications-forms/guidance-documents/aut-g0029-guide-to-traditional-herbal-medicinal-products-registration-scheme-v3.pdf?sfvrsn=8

6) https://www.ema.europa.eu/en/documents/scientific-guideline/draft-guideline-declaration-herbal-substances-herbal-preparations-herbal-medicinal-products/traditional-herbal-medicinal-products_en.pdf

7) http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20102041353/O/D20101353.pdf

8) https://www.tga.gov.au/publication/guidance-equivalence-herbal-extracts-complementary-medicines

9) https://www.hpra.ie/docs/default-source/publications-forms/guidance-documents/aut-g0029-guide-to-traditional-herbal-medicinal-prod

10) https://www.researchgate.net/publication/271702091_Encapsulation_importance_in_pharmaceutical_area_how_it_is_done_and_issues_about_herbal_extraction

11) https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-zingiber-officinale-roscoe-rhizoma_en.pdf

12) https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-community-herbal-monograph-plantago-afra-l-et-plantago-indica-l-semen_en.pdf

13) Krówczyński L., Jachowicz R., Ćwiczenia z receptury,  Wydanie VII, Kraków 2000, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego s. 79-82.

14) Do opracowania punktu: Czy mogę podać zioła dziecku i Jestem w ciąży lub karmię piersią, czy są jakieś zioła, które mogę stosować? wykorzystano monografie EMA oraz liczne charakterystyki produktów leczniczych zawierających wspomniane surowce roślinne.


wso shell